9.3
8.042 reviews
Nederlands
NL
De politieke onafhankelijkheid van centrale banken is de afgelopen jaren verder onder druk komen te staan, zo blijkt uit een analyse van The Economist. De bemoeienis van politici met monetair beleid culmineerde onlangs in de Verenigde Staten, waar Jerome Powell, de voorzitter van de Fed, nu zelfs vervolgd dreigt te worden. Waarom is de onafhankelijkheid van de centrale bank zo belangrijk? En hoe zit het met de politieke inmenging bij centrale banken in andere landen?
Onlangs werd bekend dat het Amerikaanse Ministerie van Justitie een onderzoek is gestart naar verklaringen van Jerome Powell. De formele aanklacht draait om de renovatie van het hoofdkantoor, maar Powell bestempelde het onderzoek als een rookgordijn voor politieke intimidatie. President Trump ligt al langer in de clinch met de voorzitter van de Fed. De president wijdde al verschillende berichten aan Powell op platform Truth Social en sprak zich uit over de in zijn ogen te hoge rente. Een lagere rente zou voor Trump zeer welkom zijn in aanloop naar de midterms, de tussentijdse verkiezingen die een belangrijke graadmeter zijn voor de president.
Trump (links) en Powell (rechts) liggen al langere tijd met elkaar in de clinch. (Bron: White House)
Ook in andere landen bemoeien politici zich actiever met monetair beleid. In Japan uitte Takaichi Sanae, de nieuwe premier, onlangs kritiek op de renteverhogingen van haar centrale bank, die vanwege de hoge inflatie de rente verhoogde naar het hoogste niveau in 30 jaar. In Indonesië verhoogde de centrale bank de rente die ze betaalt over deposito’s van het Ministerie van Financiën. Zo deelt de centrale bank de kosten voor belangrijke overheidsprojecten. Daarnaast dreigden er ook al vervolgingen of andere belemmeringen voor centrale bankiers in Turkije, Ghana en Nigeria.
Bovengenoemde tendens laat een kentering zien in de wereld van centrale banken. De opvatting dat centrale bankiers onafhankelijk dienen te zijn, wordt sinds de Tweede Wereldoorlog breed uitgedragen. In Amerika zette men een grote stap door de centrale bank niet meer verantwoordelijk te houden voor gunstige financieringscondities voor de overheid. Sindsdien richt de Fed zich op prijsstabiliteit en het bevorderen van werkgelegenheid. In Duitsland stond de hyperinflatie en beïnvloeding van de centrale bank door de nazi’s in oorlogstijd nog vers in het geheugen. Daarom werd er een strikt onafhankelijke centrale bank opgericht. Deze onafhankelijkheid stond zelfs in de wet vastgelegd en legde de basis voor de sterke D-Mark in de periode na de oorlog.
Ook Nederland kende al sinds 1814 de facto een onafhankelijke centrale bank, al was deze onafhankelijkheid niet vastgelegd in de wet. Dat betekent dat de regering formeel zeggenschap had over het monetaire beleid, al hield ze zich vrijwel altijd afzijdig. Na de oorlog begon DNB de Bundesbank steeds meer te spiegelen en volgde een harde koppeling van de gulden aan de D-Mark. Toch betaalde Nederland nog lange tijd een hogere rente dan de Duitsers, alvorens ook Nederland hetzelfde vertrouwen genoot als Duitsland.
Bij de oprichting van de ECB in 1998 werd het instituut gevormd naar het voorbeeld van de Bundesbank. Dat betekent dat de onafhankelijkheid van de ECB sindsdien ook in de wet is vastgelegd. Daarnaast wordt de voorzitter van de ECB bewust voor een niet-verlengbare periode van 8 jaar aangesteld en hebben alle eurolanden een stem in de aanstelling. Zo wordt de invloed van een specifieke lidstaat op het monetaire beleid beperkt. Nederland leverde met Wim Duisenberg de eerste voorzitter van de Europese Centrale Bank.
Christine Lagarde, de huidige voorzitter van de ECB (Bron: WEF)
De onafhankelijkheid van centrale banken betekende een fundamentele verandering van monetair beleid. Voor politici is een lage rente gunstig, omdat het de economie stimuleert en er een kleiner deel van de begroting opgeslokt wordt door rentebetalingen. Hoewel een lage rente inflatie aanjaagt, zorgt dat er ook voor dat de staatsschuld beter te dragen is, aangezien de staatsschuld wordt uitgedrukt als percentage van het nominale BBP. Door de centrale bank onafhankelijk te maken en haar verantwoordelijk te houden voor prijsstabiliteit, wordt de geldpers niet langer misbruikt voor politieke doelen. Het effect op de inflatie laat zich dan ook raden: sinds de jaren 70 is de inflatie wereldwijd enorm afgenomen.
De inflatie is enorm gedaald in de afgelopen 50 jaar. (Bron: The Economist)
The Economist schrijft ook dat financiële crises zijn afgenomen door onafhankelijk monetair beleid. Hoewel dit in theorie waar is, behoeft dit ook enige nuances. Zo klopt het dat de kans op hyperinflatie minimaal is met de introductie van een onafhankelijke centrale bank. Daarnaast fungeren centrale banken ook als toezichthouder op financiële markten, waardoor crises ook zouden moeten worden voorkomen.
Toch kan gesteld worden dat ook de huidige centrale banken de ruimte hebben gecreëerd voor de inflatie van de afgelopen jaren. Zo stelde Nout Wellink, voormalig president van DNB, in een podcast met Holland Gold dat het naar zijn mening een fout was om te blijven streven naar twee procent inflatie toen kosten werden gedrukt door de verschuiving van productie naar lagelonenlanden. Daardoor kan er onterecht te veel geld zijn geschept, waardoor de hoge energieprijzen doorwerkten naar andere sectoren.
Daarnaast wordt door sommige economen gesteld dat het monetaire beleid van de afgelopen jaren juist financiële bubbels heeft gecreëerd. Quantitative Easing drukte de rentes op staatsobligaties, waardoor er enorm veel liquiditeit in andere markten vloeide. Daardoor stegen onder meer de huizenprijzen en aandelenkoersen tot recordhoogtes.
Aangezien overheidsschulden recordhoogtes hebben bereikt, is het goed mogelijk dat de druk op centrale banken de komende tijd verder zal toenemen. Als overheidsschulden stijgen, moeten overheden namelijk een steeds groter deel van hun uitgaven besteden om schuld en rente weer af te betalen. In de EU lijkt de gemiddelde schuldquote met 88 procent mee te vallen, al lopen de schuldquotes per land sterk uiteen. Waar Nederland een schuldquote heeft van slechts 43 procent, bedraagt deze in Frankrijk 115 procent. Het is dan ook geen verrassing dat uitgerekend Emmanuel Macron oproept tot een discussie over een ruimer mandaat voor de ECB.
In Amerika schommelt de schuldquote op het moment rond 120 procent van het BBP. En met een begrotingstekort van zes procent neemt de staatschuld alleen maar toe. De termijn van Jerome Powell loopt binnen enkele maanden af, waarna Trump een nieuwe voorzitter mag benoemen. Het zal interessant worden hoe deze nieuwe voorzitter zich zal verhouden tot de politieke wisselvalligheid van Donald Trump.
Kijk ook eens een keer op ons YouTube kanaal
Namens Holland Gold interviewen Paul Buitink en Yael Potjer verschillende economen en experts op macro-economisch gebied. Het doel van de podcast is om de kijker een beter beeld en houvast te bieden in een steeds sneller veranderend macro-economisch en monetair landschap. Klik hier om te abonneren.
