Verdieping: AI-bubbel? Zo ontstaan financiële zeepbellen

Van de tulpenmanie en de dotcombubbel tot de kredietcrisis: financiële bubbels keren steeds weer terug. Anno 2026 klinkt opnieuw dezelfde vraag. Zijn de hoge waarderingen van AI-aandelen gerechtvaardigd door een nieuw technologisch tijdperk, of staan we aan de vooravond van een nieuwe zeepbel?

Opvallend is dat de grootste financiële bubbels uit het verleden vaak samenvielen met de bouw van de hoogste wolkenkrabbers ter wereld. Toeval, of een teken dat het optimisme is doorgeslagen? Achter deze euforie schuilt vaak een combinatie van monetair beleid en psychologisch kuddegedrag. Welke lessen kunnen we uit dit fenomeen trekken, en zegt dat iets over de huidige AI-rally?

Monetair gerommel

Een financiële zeepbel ontstaat niet alleen door optimistische beleggers of speculatie. Vaak ontstaat eerst een monetair klimaat waarin verkeerde economische prikkels worden afgegeven.

Functie van kapitaal

Door consumptie uit te stellen kunnen mensen sparen. Deze spaartegoeden maken investeringen mogelijk die pas op een later moment meer productie en welvaart opleveren. Stel dat Robinson Crusoe aanspoelt op een onbewoond eiland. Hij kan iedere dag al het voedsel eten om direct te overleven, maar hij kan er ook voor kiezen voedsel op te sparen om een dag te besteden aan het maken van een pijl-en-boog. Met deze investering kan hij later veel efficiënter voedsel verzamelen. Wil hij zich verder ontwikkelen en bijvoorbeeld een huis bouwen, dan kost dat nog meer tijd. Daarvoor moet hij eerst meer voedsel verzamelen en opslaan.

Structuur van productie

De productie van consumptiegoederen bestaat uit verschillende productiefasen. Consumptiegoederen, zoals een brood bij de bakker, worden ook wel lower-order goods genoemd. Productiemiddelen die verder van de consument afstaan, zoals landbouwmachines of de machines die weer andere machines produceren, worden higher-order goods genoemd.

Over het algemeen geldt dat productieprocessen productiever worden naarmate zij meer tijd en meer productiefasen omvatten. Een vliegtuig is bijvoorbeeld veel complexer dan een fiets en vereist een veel langere productieketen met gespecialiseerde machines, fabrieken en toeleveranciers. Juist deze langere productiestructuur maakt het mogelijk om betere producten efficiënter te produceren.

Economische groei

Nu duidelijk is hoe de productiestructuur werkt, wordt ook zichtbaar hoe economische groei ontstaat.

1. Wanneer mensen minder waarde hechten aan directe consumptie en meer aan toekomstige consumptie, daalt hun time preference. Zij sparen meer, waardoor het aanbod van kapitaal toeneemt en de rente daalt. De lagere rente maakt langetermijninvesteringen aantrekkelijker, waardoor de vraag naar investeringsgoederen stijgt. (rechtsonder rood)
2. Als gevolg daarvan worden meer middelen ingezet voor de productie van investeringsgoederen en relatief minder voor de productie van consumptiegoederen. (rechtsboven rood)
3. Er verschuift meer kapitaal naar higher-order goods: productiemiddelen die verder van de consument afstaan. Daardoor wordt de productiestructuur langer, complexer en uiteindelijk productiever. (linksboven rood)
4. De hogere productiviteit leidt uiteindelijk tot een grotere productie van zowel investerings- als consumptiegoederen. Daardoor neemt de welvaart toe en kunnen mensen in de toekomst meer consumeren dan voorheen. (linksboven blauw)

Valse economische prikkels

Wanneer centrale banken dit proces proberen na te bootsen door de rente kunstmatig laag te houden, ontstaat een onhoudbare economische groei. Door een kunstmatige uitbreiding van de geldhoeveelheid daalt de rente, waardoor ondernemers worden gestimuleerd om meer langetermijninvesteringen te doen. De lagere rente wekt immers de indruk dat er meer spaartegoeden beschikbaar zijn.

Het probleem is echter dat de time preference van consumenten niet is veranderd. Zij hechten nog altijd evenveel waarde aan huidige consumptie en hebben dus niet méér gespaard. Sterker nog, de lagere rente maakt sparen minder aantrekkelijk, waardoor consumenten juist geneigd zijn meer uit te geven. Er ontstaan daardoor tegelijkertijd meer investeringen én een hogere consumptie, terwijl beide uiteindelijk een beroep doen op dezelfde schaarse middelen.

Ondernemers ontdekken uiteindelijk dat er onvoldoende middelen beschikbaar zijn om alle investeringsprojecten af te ronden. De productiekosten vallen daardoor hoger uit dan verwacht en veel bedrijven hebben extra kortlopende financiering nodig om hun projecten voort te zetten. Hierdoor kan de korte rente oplopen tot boven de lange rente, waardoor een zogenoemde inverted yield curve ontstaat. Deze omgekeerde rentecurve geldt al decennialang als een van de betrouwbaarste voorspellers van een recessie. Uiteindelijk blijken veel investeringen niet rendabel, worden projecten stopgezet en gaan bedrijven failliet.

Kuddegedrag

Het Empire State Building (1931), de Petronas Towers (1997) en de Burj Khalifa (2009). Het waren stuk voor stuk de hoogste wolkenkrabbers ter wereld en ze werden allemaal voltooid rond het uiteenspatten van een grote economische zeepbel. Is dat alleen toeval, of schuilt er een economische verklaring achter deze opmerkelijke samenloop?

De bouw van deze wolkenkrabbers is natuurlijk niet de oorzaak van een crisis, maar zegt wel iets over het gedrag tijdens een financiële bubbel. Dat is te vergelijken met een feest waar de drank rijkelijk blijft vloeien. Naarmate de avond vordert voelen de gasten zich steeds energieker, zelfverzekerder en uitbundiger. Ze nemen meer risico, overschatten hun eigen kunnen en denken steeds minder na over de gevolgen van hun beslissingen. Niemand wil naar huis zolang het feest nog doorgaat. Tijdens een financiële bubbel ontstaat een vergelijkbare dynamiek. Jaren van stijgende koersen en succesvolle investeringen wekken de indruk dat risico nauwelijks nog bestaat. Ondernemers beginnen steeds ambitieuzere projecten, beleggers betalen steeds hogere prijzen en het geloof groeit dat de goede tijden eindeloos zullen voortduren. Een recordwolkenkrabber is misschien wel de meest ambitieuze investering die een economie kan doen. De bouw duurt jaren, kost miljarden en vereist een groot vertrouwen in de toekomst. Juist daarom worden de hoogste wolkenkrabbers vaak gebouwd tijdens de laatste fase van een economische boom, wanneer optimisme en goedkoop krediet elkaar vinden.

Conclusie

Een economische bubbel ontstaat niet alleen door speculatie of euforie. Verkeerde monetaire prikkels vormen de brandstof, terwijl psychologisch kuddegedrag het vuur verder aanwakkert. Het samenspel van beide leidt tot steeds grotere risico's en steeds ambitieuzere investeringen, waarvan recordwolkenkrabbers misschien wel het meest zichtbare symbool zijn.

Is de huidige AI-rally dan een bubbel? Dat zal pas achteraf met zekerheid blijken. AI is zonder twijfel een revolutionaire technologie, maar wanneer hoge waarderingen, uitzonderlijk optimisme, ondernemingen gevormd door kunstmatig lage rentes en een inverted yield curve samenkomen, is extra alertheid geboden. Een goed gespreide portefeuille blijft daarom belangrijk. En wie weet laat de oplevering van het nieuwe hoogste gebouw ter wereld in 2028, de Jeddah Tower, u na het lezen van dit artikel toch even achter de oren krabben.

Op 8 oktober haalt Holland Gold bekende podcastgasten naar Theater Figi in Zeist voor Vrijheid & Vermogen 2026. Bekijk het programma en reserveer je ticket voor een avond over de toekomst van Nederland, Europa en je vermogen.